Por Manuel Rodríguez Alonso
Cando nunha entrega anterior analizamos a recepción de
Cantares gallegos
a partir dos datos que nos achegan as cartas a Murguía publicadas por
Barreiro e Axeitos, Paz Novoa, nunha destas misivas, a do 30 de agosto
de 1863, falaba dos
Zoilos que se metían cos
Cantares: Que viva satisfecha de su obra, destinada a vivir perpetuamente. Y que esté tranquila y no haga caso de los Zoilos
(I, páx. 203). Nesa entrega tamén citabamos a testemuña de Ramón
Segade, que en carta a Murguía de 26 de febreiro de 1864 se laiaba do
silencio con que a prensa galega recibira os
Cantares: En
cuanto al libro de los Cantares, he visto efectivamente y con sorpresa
que nada decían los periódicos; pero de esto lo creo a U. culpable y
diré porqué; U. vio que le habían ofrecido hablar los sujetos que U.
nombra… y U. se quedó callandito, esperando que ellos abrieran la boca;
monte U. a caballo de ellos, y puesto que ni lo bueno se lo empuja, sino
empujando a la vez; empujar y darle hasta cansarse; yo creo que este es
el método (I, páx. 226).
Por iso, cómpre agora analizar os comentarios críticos que se publicaron tras a primeira edición de
Cantares gallegos (1863). Hoxe comezaremos co primeiro deles.
O primeiro destes comentarios ou críticas foi o de J. López de la Vega, nos números 16 e 17 de
Galicia. Revista universal de este reino,
de 15-VIII-1863 e 1-IX-1863. Os números da devandita revista, da que xa
falamos na entrega anterior, poden consultarse na web da Real Academia
Galega. Quen prefira consultar as críticas de López de la Vega en
formato convencional de libro pode atopalas reproducidas en
En torno a Rosalía, de Alonso Montero (Ediciones Júcar, 1985) e no máis recente
Rosalía e Murguía na procura da patria soñada, de Diego Pardo Amado (Edicións Lóstrego, 2011), aínda que neste último falta a parte final do segundo dos artigos.
López de la Vegaera un colaborador habitual da revista dos irmáns De
la Iglesia.Publicara, entre outros textos, unha serie de artigos sobre
as relacións entre a poesía galega e mais a portuguesa, como ben sinala e
estuda C. A. Molina no seu libro sobre a prensa literaria galega (
Prensa literaria en Galicia (1809-1920). Xerais. 1989)
López de la Vegarelaciona os
Cantares rosalianos coas
baladas de Barrantes e cos cantares de Trueba. Veremos a relación con
Trueba polo miúdo nunha futura entrega, cando falemos do célebre prólogo
dos
Cantares. Mais agora temos que tentar explicar por que motivo relaciona o comentarista os
Cantares gallegos coas
Baladas españolas de Barrantes.
Barrantes, como Trueba, Selgas, Augusto Ferrán, pertence a ese grupo
dos que alguén chamou prebecquerianos, que están moi influídos polo
romanticismo alemán, especialmente polos
lieder e, despois, polas traducións de Heine en
El Museo Universal (1857) debidas a Eulogio Florentino Sanz. Non esquezamos que en 1858 Rosalía asina co pseudónimo
Lieders as súas prosas de 1858 en
El Álbum de
El Miño.
Fronte á poesía sonora do romanticismo dun Espronceda, proponse unha
poesía sinxela que canta cunha linguaxe popular sentimentos facilmente
asimilables por todos. Este tipo de poesía sinxelo e emotivo é o da
lírica popular. Cómpre xa que logo afirmar que Rosalía está moi influída
polas concepcións poéticas deste grupo de
El Museo Universal. Reparemos en que o primeiro poema en galego de Rosalía, o célebre “Adiós qu´eu voume” publicouse en 1861 precisamente en
El Museo Universal,
un dos voceiros desta lírica, que ademais, nunha sorte de paniberismo,
pretendía espallar a lírica popular de toda a Península. Por outra
banda, Murguía no remate dos cincuenta e comezos dos sesenta era
colaborador habitual de
El Museo Universal, así como amigo dun dos seus grandes animadores, Ventura Ruiz Aguilera.
O comentarista non pasa por alto esta relación con Heine, pois subliña López de Vega que os versos de Rosalía son comparables a
los más tiernos de Heine. Como quería Barrantes, non aparece o amor zafio dos romances cos seus crimes pasionais, senón unha paixón delicada
y el sensualismo recibe con ella una derrota.
O grupo de
El Museo Universal, no que cómpre incluír, como é
lóxico a Ruiz Aguilera, tan relacionado coa parella Murguía-Rosalía,
cría que a poesía tiña, á calor das ideas krausistas, que valoraban
tanto a educación do pobo, unha función educativa e ata propagandística
das ideas democráticas e progresistas de cara ás clases populares. De aí
que gabasen a auténtica lírica popular, de sentimentos sinxelos e
positivos, e rexeitasen a truculencia, crimes, adulterios…, que
propagaban os cantares de cego, por exemplo. Fixémonos, en que ao falar
López de la Vega do poemario
A mi madre, relaciona este coa
elexía que Ruiz Aguilera compuxo na honra dunha súa filla morta. Esta
era a poesía que debía ler ou escoitar o pobo: sentimentos sinxelos,
positivos e nunha linguaxe cotiá e sen expresións nin vulgares nin
malsoantes. Era a alternativa aos cantares de cego, romances e pregos de
cordel de crimes, adulterios, roubos e ladróns heroicos.
Xa que logo, poesía popular si, pero xa non é a inxenuidade que se lle atribuía nas presentacións de
Cantares
que vimos na entrega anterior. A lírica popular anónima está depurada e
recreada polos cultos, coa pegada de autores como Heine e, ademais,
dentro do espírito pedagóxico krausista, que tamén animaba
El Museo Universal.
Podemos afirmar que López de la Vegainclúe a poesía de
Cantares gallegos dentro
desa nova poesía íntima, sinxela, moi influída por Heine e o
romanticismo alemán, polos lieder e baladas, que recibía o nome
despectivo de
suspirillos germánicos. Era, como quería Ruiz
Aguilera, unha poesía pedagóxica e educadora para o pobo e que tentaba
substituír os romances de cego e pregos de cordel coas súas truculencias
e ata exemplos inmorais e sempre dentro dunha liña dun certo
progresismo-krausismo.
Así, López de la Vega, di que a autora se inspira nas
ternuras y
pesares de la gente rural de Galicia…, emanación de la más encumbrada
fraterindad y amor, para hacer la dicha de nuestros campesinos,
relatando sus más íntimas afecciones. Evidentemente, que a
fraternidad
do texto podemos entendela, nun sentido conservador, como caridade,
mais tamén como continuación do lema da Revolución francesa, que
asumirán plenamente krausistas e socialistas utópicos:
Libertade, Igualdade, Fraternidade.
López de la Vegaanaliza o poema 4 (“Cantan os galos pra o día”) onde subliña como
el sensualismo recibe con ella una derrota victoriosa. O amor de
Cantares, segundo o seu primeiro comentarista e crítico, non é o
concupiscente,
que podería ofrecer a literatura vulgar de cordel, senón unha mestura
de harmonías. Segundo López de la Vega este amor mestura
armonías fisiológicas, las fruiciones del pensamiento y la ternura de los afectos santos.
É dicir, estamos perante unha concepción do amor que pode asumir
perfectamente un católico tradicional, mais tamén é unha concepción do
amor tipicamente krausista, que consideraban que a harmonía entre os
contrarios era o principio reitor de toda ética. Non esquezamos que a
difusión do krausismo no ambiente cultural e literario español comezara
tras a viaxe a Alemaña, en 1841, de Julián Sanz del Río, que publicará
en 1860 a tradución da obra máis importante de Krause:
Ideal de la humanidad para la vida.
A seguir López de la Vegagaba o poema de
Nosa Señora da Barca, que xa aparecera publicado no
Álbum de la caridad. Ve a romaxe como expresión da fe popular galega e di que os campesiños merecen esta homenaxe como
base de la riqueza pública. E de novo volvemos topar coas ideas que informaban a concepción poética de Ruiz Aguilera e os autores ligados a
El Museo Universal.
A poesía, como sustentaba o propio Ruiz Aguilera, non só debe entreter
as clases populares, senón tamén amosar as súas duras condicións de vida
en moitos casos e tratar de melloralas, recoñecerlle ao pobo a súa
importancia. Fixémonos en que este poema xa fora publicado no
Álbum de la caridad, co titulo de “A romaría da Barca”
O seguinte poema comentado por López de la Vegaé “Quíxenche tanto
meniña”. A crítica actual non se ten demorado demasiado neste poema.
Métese no saco dos que expresan, ao xeito popular o amor. Carballo
Calero na súa
Historia da literatura galega, que segue a ser a fonte onde seguen a beber moitos aínda que sen o diciren, inclúe este poema no grupo dos
monolóxicos,,, cauce de expresión do lirismo amoroso popular (páx. 167).
Máis banal aínda resulta o comentario que lle merece este poema a Francisco Rodriguez:
É
un mozo que desexa, en monólogo anguriado, o afogo no rio da moza que
traidoramente burlou o seu amor (“Tan bo camiño ti leves / como o
caravel levou ) (
Análise sociolóxica da obra de Rosalía de Castro. AS-PG. Páx. 224).
A historia da literatura que hoxe é máis recomendada aos nosos universitarios analiza (a de Tarrío Varela, en Xerais) analiza
Cantares facendo unha simple paráfrase, para peor, das posturas de Carballo e só ve
Cantares gallegos como poesía folclórica e popular.
Mais, na súa recensión, López de la Vega, relaciona o poema co
idealismo e coa paixón amorosa de Ovidio, cos madrigais de Víctor Hugo e
mais coas baladas de Moore. Cómpre dicir antes de nada que este poema
tamén fora publicado no
Álbum de la caridad co título de “O caravel negro”.
Evidentemente, un dos temas de Ovidio, especialmente nas
Heroidas,
é o da ausencia ou da infidelidade amorosas. En canto ao madrigal
podemos incluír o poema neste subxénero, posto que estamos perante un
poema breve que expresa un sentimento amoroso nun ámbito natural e dun
xeito delicado, aínda que o poema rosaliano sexa un romance. Relaciona
tamén López de la Vega o poema coas baladas de Moore, é dicir, debe de
pensar nas
Irish Melodies do poeta irlandés.
Xa que logo, poesía popular, pero tamén culta. Os textos das presentacións, que vimos na entrega anterior, trataban a
Cantares como un libro de poesía popular, mesmo eran
simpáticas producciones. O propio Murguía na tamén vista referencia do
Diccionario de escritores galegos só se refería a este carácter de lírica popular.
Mais López dela Vegaé un lector que ve algo máis. Non esquece que o
poema está baseado nun cantar popular, pero hai máis. Lembra poetas
cultos como Ovidio, Víctor Hugo ou Moore.
A seguir analiza o comentarista a concepción do amor que subxace no
poema. Está claro que a ingratitude amorosa e mesmo a crueldade da amada
é un tema que é propio da literatura popular. Mais tamén é certo que a
traizón, a mentira e a crueldade da amada é un tema moi heineano, de
Intermezzo. Sen nomear o poeta alemán, o comentarista de
Galicia identifica perfectamente este tipo de amor:
conociendo
que la ingratitud suele ser el premio del amor del poeta concluye con
esta sentida queja que revela un dolor sin límites… Esta decepción
amarga es la semblanza perfecta de cuanto puede sentir un corazón
abandonado por la ingratitud y hasta injuriado por la mentira.
López de la Vegasoubo ver perfectamente o sentido deste poema. O amor da rapaza é un simbólico
caravel negro,
que o mozo tira para o río. Mais ese caravel posiblemente non afonde. É
a lembranza da dor, que nunca se supera, que non se dá esquecido, en
definitiva, o anuncio da
negra sombra. Por iso, chama a atención que un crítico moderno interprete o
caravel negro ao pé da letra e non como un símbolo:
É un mozo que desexa, en monólogo anguriado, o afogo no rio da moza que traidoramente burlou o seu amor (Rodríguez Sánchez:
Análise sociolóxica da obra de Rosalía de Castro. AS-PG, 1988, páx. 223-224).
A seguir o crítico de
Galicia examina “Campanas de
Bastabales”. Se en casos anteriores relacionaba o poema con figuras da
litertura universal como Heine, agora vai inscribir a obra de Rosalía
facendo referencia a outra das tres
coroas do Rexurdimento: Eduardo Pondal.
Sinala deste xeito que “A campana de Anllos” presenta a mesma tríade
que glosa “Campanas de Bastabales, aínda que en Rosalía aparece o termo
soidades e en Pondal o castelanismo
soledades: Campanas de Bastabales, / cando vos oio tocar/ mórrome de soidades. O poema de Pondal fora publicado no
Álbum de la caridad co titulo de “El canto de un brigante. A Campana d´Anllons”.
O comentarista considera, dun xeito moi tradicional, o son das campás
unha chamada relixiosa á oración e indica que serve para amosar o
sentimento relixioso da
dulce cantora. Concibe a relixión o crítico como o remedio para
salvarnos de cataclismos terribles, estimulándonos a orar, conduciéndonos, por decirlo así, al puerto de la dicha.
Comenta así mesmo López de la Vegaa célebre “Castellanos de
Castilla”, que di erradamente que é o número 4 do poemario de 1863,
aínda que realmente é o 25. O comentarista asume o carácter social deste
poema e ata di o seguinte:
Si esta poesía fuese repartida a todos
los gallegos que insisten en ir a enfermarse a Castilla, en la época de
la siega, no era posible que dejasen de conocer cuanto más partido
sacarían de trabajar en su país, y bendecirían a la autora del aviso. O poema farase célebre polo alporizamento que suscita en Ruiz Aguilera no seu comentario a
Cantares,
de 1864, que veremos en achegas futuras. Este poema tamén irritará a
Unamuno, que chegará a escribir, como ben reproduce Alonso Montero no
seu
En torno a Rosalía (Júcar, 1985):
¿En que los trataban mal [os casteláns]
?No.
Eran ellos los que se trataban mal para ahorrar los cuartos y luego
gastarlos alegres y rumbosos en su terra, porque no hay nada máis
rumboso, ni menos avaro, ni más alegre, que un aldeano gallego. Todas
esas morriñas de la gaita son cosas de los poetas. Madariaga, tamén reproducido neste mesmo libro por Alonso Montero, afirma:
Este poema contiene cuartetas enteras que Rosalía no debió haber escrito ni menos publicado.
O poema fora publicado no
Álbum de la caridad co título “Castilla”.
López de la Vegaanaliza despois “A gaita gallega”, a resposta ao célebre poema que en 1860 publicara en
El Museo Universal Ventura Ruiz Aguilera e dedicado a Manuel Murguía. Tamén o publicará en 1863
Galicia, no número 15 de 1 de agosto. Conclúe dicindo que o poema de Rosalía é unha axustada resposta a Ruiz Aguilera:
Eu podo dicirche /Non canta que chora.
Esta es una respuesta admirable, que simboliza el dolor que aflige al
pueblo rural gallego, cuya gaita es la expresión de su tormento.
Nunha liña moi convencional e de época considera o poema 18 (“Ora,
meu meniño, ora”) expresión do instinto maternal da poeta e alcúmao de
himno maternal.
Tamén considera o 13, “Adiós, ríos; adiós, fontes”, xa comentado aquí nas primeiras entregas,
un recuerdo bellísimo de la patria, que no expresan mejor aquellas palabras de los fugitivos de Troya, de todos conocidas…
Mais a seguir critica que moitos non valorarán nin tan sequera lerán estes poemas de Rosalía, pois
no
a todos les es dado comprender el Est dulcis moriens reminiscitur
Argos, ni la fusión a que aspiran todos los sentimientos de solidaridad y
amor. Por eso no todos leerán las poesías de Rosalía de Castro, nin aun
en este país… A seguir di que
Nosotros…, entusiastas por todo
lo bello y lo justo, no podíamos sustraernos de escribir estas humildes
líneas, so pena de lastimarnos profudamente… E aínda engade que Rosalía xa era abondo coñecida antes de publicar este libro:
la
autora de los Cantares gallegos es demasiado conocida en la república
literaria por otras producciones que ya le han granjeado la admiración
de los inteligentes. Di que non faltarán
os espíritus frívolos… que tengan envidia de su rico numen… e reproduce a estrofa inicial da segunda parte do poema “Non che digo nada”.
López de la Vegagaba así mesmo o poema 23 da edición de 1863. É a
historia de Vidal (“Aló no currunchiño máis fermoso”). Subliña como
aspecto máis salientable que
está versificado en cadentes octavas reales, que nada tienen que envidiar a las castellanas de cualquier composición selecta.
Despois, engadirá que ao usar este metro culto, Rosalía non só amosa
tamén a súa habelencia nos metros cultos e non só nos populares, senón
tamén a aptitude do galego para a lírica culta:
La composición está
escrita en octavas de arte mayor… dando así prueba de su numen levantado
y de la riqueza del idioma gallego, que sólo necesita talentos que
sepan cultivarle…
“Alborada”, o número 30 da edición de 1863, é relacionado polo crítico co celtismo:
Parece
un canto de las montañas de Escocia, con todo el misterio de una
felicidad reservada para las almas célticas, que viven de las armonías
de la naturaleza…
Xa que logo, no seu comentario, o primeiro que se fixo a
Cantares gallegos, López de la Vega asume o carácter popular dos poemas de Rosalía, tamén comeza a forxar a imaxe da Rosalía
santiña
coa súas alusións ao sentimento relixioso, por exemplo, de “Campanas de
Bastabales” ou enxalza de xeito moi tradicional o sentimento maternal
como propio da muller e de Rosalía a propósito de
Ora, meu meniño, ora.
Incluso alude como mérito da poeta o seu carácter de filla, esposa e
nai amantísima, como xa fixera Murguía no artigo dedicado a Rosalía no
Diccionario
de escritores gallegos: y méritos para que la autora, madre y esposa
amantísima, como fue hija cariñosa, sea querida de todas las almas
privilegiadas. Certamente, que non diría isto se Rosalía, fose un home…
Mais López de la Vegave algo máis ca poesía neopopular ou glosa de
cantares da lírica tradicional anónima. Relaciona claramente a poeta co
romanticismo alemán de Heine e co movemento lírico artellado arredor de
medios como
El Museo Universal. Descobre a concepción tráxica
do amor e mesmo da vida a propósito de “Quíxente tanto, meniña”, cousa
que non son quen de advertir moitos críticos actuais. Rosalía non está
soa na restauración da lingua e literatura galegas, pois cita outro dos
grandes fitos deste Rexurdimento: Pondal e “A campana de Anllóns”.
Subliña o emprego da octava real como mostra da aptitude do galego e
máis da poeta non só para a poesía neopopular, senón tamén para a
literatura culta. Non lle cabe tampouco ningunha dúbida do carácter de
Rosalía como poeta cívico e ata nacional.
Deste xeito, no remate do artigo sinala que a poeta
ama con frenesí el suelo donde nació. Por iso o que hai que facer é
adquirir sus obras, ya que otra recompensa no puede dársele.
López dela Vega suxire que mercar literatura galega é un deber
patriótico, como se pensará ata o remate da década dos setenta do pasado
século.
Por outra banda, indica que en Francia se esgotan as edicións de
Lamartine, que en Alemaña se venderon 22 000 exemplares das poesías de
Heine en menos de dous días ou que en Nova York se venderon un millón de
exemplares do himno a Lincoln de C. Coronado ou que tamén se venden a
feixes os libros de versos que cantan o heroísmo de Polonia.
Por iso, os galegos, se son patriotas de verdade, deben mercar
Cantares é a conclusión de López de la Vega:
Pues
bien: si en Galicia se comprasen algunos cientos de ejemplares de los
Cantares gallegos, ¿qué extraño sería? Un país con una famosa
universidad, con academias y liceos, con periódicos y libros, no debe
quedar atrás de la misma Cochinchina, que lee con avidez los versos de
su emperador Tu-Duc. No se trata de un libro estéril, de un libro con
hojas, pero sin ideas: se trata de una joya literaria, digna del
renombre de la posteridad y del homenaje ferviente de sus
contemporáneos.
Abofé, que acertou López de la Vega na primeira crítica a
Cantares gallegos escrita só tres meses despois da publicación do poemario.
